Risk Taramaları ve Önleyici Kardiyoloji

Kalp ve damar hastalıkları, yalnızca ortaya çıktıklarında değil, henüz belirti vermeye başlamadan önce de büyük önem taşır. Modern kardiyolojinin en güçlü yönlerinden biri, hastalık riskini erken dönemde saptayarak süreci kontrol altına alabilmektir.
Önleyici kardiyoloji, kişinin gelecekte karşılaşabileceği kalp krizi, felç, kalp yetmezliği ve ani ölüm gibi ciddi olayların olasılığını belirlemek; risk faktörlerini ortadan kaldırmak ve sağlıklı bir yaşam süresini uzatmak üzerine kurulu bilimsel bir yaklaşımdır.

Bu bölümde yer alan her başlık, hem bireysel hem de toplumsal açıdan kritik öneme sahip erken uyarı işaretlerini ve koruyucu stratejileri kapsar.

 

Ani ölüm riski taraması

Ani kalp ölümü, çoğu zaman hiçbir uyarı vermeden meydana gelir ve en sık neden, sessiz ilerleyen koroner damar hastalığıdır.
Risk taramasında şu unsurlar değerlendirilir:

• Ailede erken yaşta ani ölüm öyküsü
• Yapısal kalp hastalıkları (hipertrofik kardiyomiyopati, kapak hastalıkları vb.)
• Ritim bozuklukları
• Koroner damar tıkanıklıkları
• Yoğun stres, sigara ve kontrolsüz hipertansiyon

Gerekli hastalarda EKG, EKO, holter, ileri görüntüleme ve koroner kalsiyum skoru gibi testlerle risk düzeyi belirlenir.
Amaç, ani ölüm riskini ortaya çıkmadan tespit etmek ve uygun tedaviyi planlamaktır.

Bu tarama özellikle genç yaşta kalp krizi geçirme riski olan kişilerde hayat kurtarıcıdır.

 

Felç–inme taraması

Beyne giden damarların daralması veya tıkanması, kalp krizinden sonra en önemli ölüm ve sakatlık nedenidir.
Tarama sürecinde şu duruma odaklanılır:

• Boyun (karotis) damarlarında plak birikimi
• Damar sertliğinin erken evreleri
• Kan akımında azalma olup olmadığı
• Beyin ile kalp arasında dolaşımsal ilişkiyi bozan durumlar

Bu taramada renkli doppler ultrason, EKG, EKO ve gerektiğinde ileri tomografik incelemeler kullanılır.
Felç riskinin belirlenmesi, özellikle hipertansiyon, diyabet, sigara kullanımı ve ailesel yatkınlığı olanlarda büyük önem taşır.

 

Kolesterol ve metabolik sendrom değerlendirmesi

Kalp hastalıklarının merkezinde çoğu zaman damar sertliği vardır ve bu sürecin tetikleyicileri arasında kolesterol bozuklukları ve metabolik sendrom ilk sıradadır.

Metabolik sendrom şu koşulların bir arada bulunmasıyla tanımlanır:

• Karın bölgesinde yağlanma
• Tansiyon yüksekliği
• Kan şekerinde bozukluk
• Trigliserid yüksekliği
• HDL (iyi kolesterol) düşüklüğü

Bu tablo, kalp krizi ve felç riskini katlanarak artırır.
Erken tanı sayesinde ilaç tedavileri, beslenme düzenlemeleri ve yaşam tarzı değişiklikleri ile risk büyük ölçüde azaltılabilir.

 

Şeker hastalığı ve kalp ilişkisi

Diyabet, yalnızca kan şekeri yüksekliği değildir; damar duvarlarına doğrudan zarar veren kronik bir hastalıktır.
Diyabetli bireylerde:

• Damar sertliği daha erken yaşta başlar,
• Damar tıkanıklıkları daha yaygındır,
• Kalp krizi daha sessiz seyreder,
• Felç riski daha yüksektir.

Bu nedenle diyabet hastalarının kardiyolojik değerlendirmesi yalnızca şikâyet olduğunda değil, rutin olarak yapılmalıdır.
Kontrollü bir kan şekeri yönetimi, kardiyovasküler olay riskini belirgin biçimde azaltır.

 

Sigara kullanımı ve kardiyovasküler etkileri

Sigara, kalp-damar hastalıkları için en önemli ve tamamen önlenebilir risk faktörüdür.
Damarların iç yüzeyine zarar verir, iltihabi süreci hızlandırır, kanın pıhtılaşma eğilimini artırır ve oksijen taşıma kapasitesini düşürür.

Sigaranın yol açtığı etkiler:

• Kalp krizi riskinde 2–4 kat artış
• Ani ölüm riskinde belirgin yükselme
• Bacak damarlarında tıkanıklık
• Beyin damarlarında daralma
• Stent ve bypass sonrası damar açıklığında azalma

Sigarayı bırakmanın etkisi hızlıdır:
İlk yılda kalp krizi riski %50 azalır; birkaç yıl içinde risk, hiç sigara içmemiş bir bireyin seviyesine yaklaşır.

 

Beslenme alışkanlıkları ve kalp sağlığı

Beslenme; kolesterol düzeylerini, tansiyonu, kan şekerini ve damar sağlığını doğrudan etkileyen güçlü bir belirleyicidir.
Kalp dostu beslenme yaklaşımları şunları içerir:

• Doymuş ve trans yağların azaltılması
• Liften zengin besinlerin artırılması
• Basit şekerlerin ve aşırı tuz tüketiminin sınırlandırılması
• Omega-3 kaynaklarının düzenli tüketimi
• Kilo kontrolünün sağlanması
• Alkol ve işlenmiş gıdaların azaltılması

Bu düzenlemeler, yalnızca kalp hastalığının önlenmesine değil; tansiyon, kolesterol ve diyabet gibi risk faktörlerinin de kontrol altına alınmasına katkı sağlar.